Tản mạn nhân biến cố
Thái Hà và Ṭa Khâm Sứ
Nguyễn Đ́nh Phúc
|
B |
iến cố Thái Hà và Ṭa Khâm Sứ vừa xẩy ra gợi nhớ người viết đôi ba điều. Là người sinh trưởng ở Hà Nội, dù đă xa cách rất lâu, Thái Hà và khu vực Nhà Chung, Ṭa Khâm Sứ vẫn để lại trong tôi những h́nh ảnh đậm nét, kỷ niệm sâu xa.
Theo sự hiểu biết cá nhân rất giới hạn có lẽ chữ Ấp (hamlet) ở đây không thể chỉ hiểu như một phần đất nhỏ nắm trong phạm vi Xă, từ một thành Thăng Long xa xưa hay Hà Nội sau này. Chữ Ấp nên hiểu như một Thái Ấp khởi từ qui chế Phong Kiến (phong tước và kiến ấp).
Nh́n lại lịch sử, sau khi đất
nước bị mất chủ quyền vào tay Pháp, Bắc Kỳ trở thành xứ Bảo Hộ, triều đ́nh Nhà
Nguyễn đă phong cho ông Hoàng Cao Khải (1850-1933) chức Kinh Lược Bắc Kỳ
(1890). Sau khi Ṭa Kinh Lược bị băi bỏ, Ông được triệu vào Kinh làm Phụ
Chánh Đại Thần kiêm Khâm Sai Đại Thần tại Bắc Kỳ (đại diện cho Vua và
Triều Đ́nh, Pháp gọi là Vice Roi, Phó Vương). Ông về trí sĩ năm 1902, sau
được truy thăng tước Thái Tử Thiếu Bảo và ban vùng đất ngoại ô Hà Nội này
làm Thái Ấp (kiến ấp). Con ông là Hoàng Trọng Phu, Tổng đốc Hà Đông (như tỉnh
trưởng Gia Định đối với Đô Thành Sài G̣n), chỉnh trang lại vùng đất Đống Đa,
Thái Hà trong đó có công tŕnh thu lượm hài cốt của giặc Thanh xưa kia rải rác
khắp nơi mang về chôn cất thành G̣ Đống Đa. Trên đỉnh G̣ xây đền Trung Liệt
(được dời từ nội ô thành phố ra) thờ các Vị có công giữ thành Hà Nội và anh hùng
chống Pháp (Hoàng Diệu, Nguyễn Tri Phương và Nguyễn Cao). Ngoài ra, gần bên G̣
Đống Đa có khu vực Lăng Hoàng Cao Khải qui
mô lớn gần như lăng tẩm của các Vua Chúa. Lăng
Hoàng Cao Khải có 3 ngôi mộ lớn an táng Ông nằm giữa mộ hai phu nhân, rải rác
c̣n nhiều mộ phần thân tộc. Lăng nh́n xuống phía dưới có sân rộng lát gạch, với
hai hàng tượng đá tạc các quan Văn Vơ, voi ngựa đứng chầu. Phía sau Lăng là ṭa
bia kư lớn qua nhiều bậc gạch dẫn lên ngôi Miếu trên đỉnh đồi.
Từ thời Pháp thuộc (1942) và chính quyền Quốc Gia (1949-1955) để mở rộng Hà Nội, đưa bốn tổng Dịch Vọng, Cổ Nhuế, Xuân Tảo, Phú Gia nhập vào đại lư đặc biệt của Hà Nội, gọi là Đại Lư Hoàn Long. Đứng đầu là Ông Đại Lư. Cơ cấu hành chánh này hoàn toàn độc lập với Thị Trưởng Hà Nội và Tỉnh Trưởng Hà Đông.
Dịch Vọng vốn là một tổng gồm 3 xă: Dịch Vọng Tiền, Dịch Vọng Trung, Dịch Vọng Hậu thuộc phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông. Người viết không t́m lại được tài liệu qui định rơ chi tiết ranh giới, chỉ biết khu vực Nhà Ḍng Chúa Cứu Thế Thái Hà Ấp, Nhà Thờ Nam Đồng… tọa lạc trên khu vực này. Ngoài ra c̣n một cơ sở quân sự quan trọng là Trường Huấn Luyện Sĩ Quan Bảo Chính Đoàn Bắc Việt (một bộ phận của tổ chức Quân Đội Quốc Gia Việt Nam). Trước Văn pḥng Đại Lư qua một con đường lớn là G̣ Đống Đa và gần đó khu vực Lăng Hoàng Cao Khải.
Sau 1954-55, chắc hẳn qui chế hành chánh đặc biệt của khu vực này bị băi bỏ và sáp nhập vào các Quận, Huyện nội ngoại thành.
Đường vào Phủ Kinh Lược, Ấp Thái Hà
Trở lại sự kiện Thái Hà, theo ư riêng: ngoài Đức Tin, khát vọng Công Lư và Ḥa B́nh, người dân sống trên vùng đất này cũng có thêm những yếu tố đặc thù tạo nên ư chí kiên cường trước nhu cầu tự do tôn giáo. Giáo khu Phát Diệm tự trị xưa kia, khu vực Cao Nguyên mấy năm trước và ngày nay Thái Hà Ấp… và rồi nhiều vùng đất khác cũng sẽ theo nhau đứng dậy.
Quay về Ṭa Khâm Sứ Hà Nội, từ xưa kia là nơi làm việc của Đức Khâm Sứ Ṭa Thánh. Năm 1955, khi nhà cầm quyền CS chiếm đoạt Miền Bắc giữa Ṭa Thánh và CS đă đọan giao, Ṭa Khâm Sứ đóng cửa, Đức Khâm Sứ dời Miền Bắc. Trong khi đó giữa Ṭa Thánh và chính quyền VNCH (Miền Nam) vẫn duy tŕ quan hệ ngoại giao, Ṭa Khâm Sứ đặt tại Thủ Đô Sài G̣n với các Đức Khâm Sứ kế nhiệm cho tới sau khi VNCH cáo chung (1975). Vài sự kiện rất đáng tiếc xẩy ra sau thời gian đó khiến Đức Khâm Sứ lại buộc phải dời Miền Nam và Ṭa Khâm Sứ đóng cửa.
Quan điểm và hành động của nhà cầm quyền
Hà Nội quả đúng “là kẻ vừa ăn cướp vừa la làng”.
Xưa nay không có một nhà cầm quyền
văn minh nào dám hành xử như vậy cả.
Theo luật về bang giao quốc tế Ṭa Khâm Sứ tại Hà Nội, Sài G̣n hay bất kỳ tại một quốc gia nào cũng phải được tôn trọng đúng như luật pháp qui định. Ai cũng rơ Hội Thánh Công Giáo ngoài đặc tính của một tôn giáo hoàn vũ, cũng đă được toàn thế giới công nhận như một quốc gia có đầy đủ chủ quyền. (Khu vực Vatican đă được quốc gia Ư kư kết với Giáo Hội để trở thành một quốc gia dù lănh thổ rất nhỏ hẹp). Thánh Bộ Ngoại Giao với các Đức Khâm Sứ, các Ṭa Khâm Sứ được tôn trọng như Bộ Ngoại Giao của một quốc gia, như vị Đại Sứ (thành viên Ngoại Giao Đoàn) và Ṭa Đại Sứ với những đặc quyền, đặc miễn ngoại giao. Ṭa Đại Sứ hay Ṭa Khâm Sứ là lănh thổ của Quốc Gia, của Ṭa Thánh (quốc gia Vatican) tại hải ngoại… không quốc gia, chánh quyền sở tại nào được xâm phạm, chiếm đoạt ngay cả đột nhập lén lút. Trường hợp giữa hai nước hay với Ṭa Thánh đoạn giao, các Ṭa Đại Sứ, Khâm Sứ… phải được bảo vệ chu đáo. Điển h́nh tại Sài G̣n thời VNCH có giai đoạn sự bang giao giữa Việt Nam-Cam Bốt bị cắt đứt, nhưng Ṭa Đại Sứ Cam-Bốt tọa lạc ở ngă tư Phan Đ́nh Phùng & Lê Văn Duyệt vẫn được bảo tŕ chu đáo, nguyên vẹn dù vào thời gian đó đang có tệ trạng “cắm dùi” chiếm đất trái phép cất nhà cửa, buôn bán... Đó là nguyên tắc căn bản của luật bang giao quốc tế. Nhà cầm quyền CSVN hiện nay được gia nhập Liên Hiệp Quốc, nhiều tổ chức quốc tế nhưng vẫn không tôn trọng, tạo những lư lẽ vu vơ để chiếm đoạt, hay gây mâu thuẫn, chia rẽ giữa các tôn giáo để ngồi hưởng lợi. Hà Nội c̣n rêu rao: sự kiện Ṭa Khâm Sứ khiến tiến tŕnh thiết lập bang giao với Ṭa Thánh càng trở thành xa hơn. Qua sự kiện Thái Hà và Ṭa Khâm Sứ đă có nhiều bài viết, nhiều tư tưởng rất súc tích, phong phú, đáng suy tư. Với cá nhân, tôi được đọc bài viết của một cán bộ trí thức Hà Nội. Tôi chỉ nhớ đại khái bài viết kể lại thời gian ông đang ở ngoại quốc th́ sự kiện Thái Hà và Ṭa Khâm Sứ xẩy ra. Ông rất lạ lùng về cách hành sử của nhà cầm quyền (hay đúng ra là của “Đảng”) đối với nhu cầu chính đáng của giáo dân. Ông so sánh với phương thức sinh hoạt dân chủ, trọng pháp mà ông chỉ vừa được biết qua trong thời gian ngắn xuất ngoại. Khi về đến Hà Nội, ông đến ngay khu vực Thái Hà và Ṭa Khâm Sứ để tận mắt chứng kiến. Theo ông nghĩ chắc hẳn phải có những biểu ngữ, khầu hiệu…tiếng la hét, thái độ giận dữ của giáo dân để đ̣i hỏi, tranh đấu. Cảnh tượng này khiến ông suy nghĩ và đă phải rùng ḿnh.
Nhưng ông thật ngỡ ngàng v́ chỉ thấy hàng ngàn người, chục ngàn người… đứng nghiêm trang đọc kinh, cầu nguyện hát Kinh Ḥa B́nh bất kể ngày đêm, gió mưa… giữa hàng hàng lớp lớp kẽm gai,
cảnh sát công an, mũ sắt, dùi cui, cả chó dữ nghiệp vụ... bao vây.
Thái độ rùng ḿnh của một người trí thức CS này nói lên điều ǵ? Có thể rùng ḿnh v́ thấy giữa trào lưu dân chủ, tự do của toàn thể nhân loại dâng tràn, cường quyền sao vẫn c̣n u tối, khép chặt trong ốc đảo chơ vơ, nḥ bé… được đến khi nào? Rùng ḿnh v́ có điều ǵ ngược lại với sự tiến hóa của xă hội không bị gạt ra, nghiền nát?
Tùy sự nhận thức của mỗi người về sự rùng ḿnh của người trí thức CS vừa nói trên đây.
Edmonton, Mùa Giáng Sinh 2008
Nguyễn Đ́nh Phúc