Bệnh Thận,

                                     dưới cái nh́n của một bệnh nhân

 

Lê Nguyên Vũ

 

           Đến lúc tôi hiểu được sự quan trọng của thận trong bộ máy tuần hoàn của con người, do tạo hóa xếp đặt ra.. th́ đă qúa muộn.. hai trái thận của tôi đă teo lại như hái trái táo tầu.. khô ! Và những ǵ đă xảy ra ? một câu hỏi mà các bạn bè trong Hội QGHC tại Montreal đă hỏi tôi, nhân dịp tôi về cố quận để lo tang chế cho bà chị trên tôi…

 

Tôi không phải là một Bác Sĩ, cũng không rành ǵ về y học để tŕnh bày một cách rơ ràng về những triệu chứng về bệnh thận, nhưng những ǵ tôi viết ra đây, là kết tụ của những năm tháng dài đau khổ v́ thận hư..và dưới cái nh́n của một bệnh nhân, với những xúc cảm vui buồn của căn bệnh..

 

Khoảng 15 năm trước đây, lúc tôi c̣n ở Montreal, tôi lúc nào cũng tự hào về sức khỏe của ḿnh, bung ḿnh như cánh chim bay lộng gió khắp đó đây..coi thường mưa nắng.. Rồi bỗng một hôm, cảm thấy mệt mỏi, con đường dốc gần Parc Lafontaine bỗng trở thành một ngọn đồi Đồng Long của An Lộc ngày nào, từ văn pḥng đến ngân hàng tự nhiên thật xa và mệt mỏi, tim đập mạnh.. vượt qua khoảng 300 mét mà mệt nhoài.. tôi tự hỏi, sao sức ḿnh yếu thế này nhỉ ? phải chăng những cơn khủng hoảng của việc gia đ́nh tan vỡ là nguyên nhân chăng ?

 

Tôi đến gặp Bác Sĩ An, người Trưởng Ty Y Tế tại B́nh Long ngày nào, một thời cùng nhau tử thủ trong trận chiến mùa hè đỏ lửa 72, Bác sĩ An lắc đầu v́ áp huyết lên qúa cao 200/120.. À ra thế, tôi đă bị cao áp huyết.. một triệu chứng đầu tiên của căn bệnh..

 

Chưa kịp chữa trị th́ tôi dọn về Vancouver, bỏ lại thành phố Montreal đầy kỷ niệm.. con đường thật dài, trên 5000 km đă nuốt trọn sau 4 ngày lái xe, hầu như không ngừng nghỉ.. và những triệu chứng gần như dồn dập.. những viên thuốc Adalat từ 20, chuyển sang 30 rồi 60 được thay thế tùy theo diễn tiến của mỗi lần đo áp huyết..

 

Tôi được giới thiệu đến một Bác sĩ chuyên môn khám nghiệm,  cuộc byopsi thận không kết qủa v́ hai trái thận.. teo mất rồi.. Quá trễ.

 

Kết qủa thử máu cho hay, chất creatinie lên cao.. Creatinie là độ dơ c̣n lại trong máu mà thận không lọc được, trung b́nh độ dơ khoảng 150 là b́nh thường đối với một người đàn ông lúc đó, độ creatinie của tôi lên cao hơn 300 tức là gấp đôi b́nh thường. Cho đến một hôm, lên cao khoảng 450 th́ Bác sĩ Lien, một vị Bác sĩ người Trung Hoa chuyên khoa về thận đă thảo luận và quyết định cho tôi đi lọc máu.. Ông ta phân tích có hai loại lôc máu và rửa thận: lọc máu có nghĩa là phải vào bệnh viện để dùng máy (thận nhân tạo) để lọc chất nước dư trong người ra, đồng thời lọc chất dơ trong máu.. danh từ chuyên môn gọi là hemo-dialysis và lọc 3 ngày một tuần mỗi lần khoảng 6 tiếng kể cả việc chuẩn bị, và cách rửa thận mà danh từ chuyên môn gọi là Peritoneal Dialysis, cách thức này không phải đến bệnh viện có thể tự làm lấy và mỗi ngày thay nước rửa 4 lần (khoảng 25 phút/ lần) và 7 ngày trong tuần.. Nghe đến đây, tôi xin chọn cách đi lọc máu (hemo-dialysis) và Bác sĩ Lien gửi tôi đi gắn ông fustila

 

Ống Fustila và Catheter là ǵ ?

Để lọc máu, bệnh nhân phải qua một cuộc gỉai phẫu để gắn ống cao su vào các động mạch, và mỗi lần lọc máu, phải dùng hai cây kim dài khoảng 10cm, như cây kim đan nhỏ và cắm vào ống cao su, để một kim hút máu ra, và một kim đưa máu vào.

 

Cuộc giải phẫu kéo dài khoảng 2 tiếng và bệnh nhân trở về trong ngày, sau đó bệnh nhân phải tập với những trái banh cao su, làm sao cho ống cao su nổi lên trên cánh tay, như những con rắn nhỏ lượn trên cành cây…

 

Trung b́nh, sau khi gắn ống fustila khoảng 6 tuần đến 4 tháng th́ ống mới sẵn sàng để dùng lọc máu.. do đó, Bác sĩ khi thấy độ creatinie khoảng 400 là cho đi gắn ống fustila ngay.. v́ nếu không sẽ chậm trễ việc lọc máu.

 

 

Trong trường hợp khẩn cấp sau khi gắn Fustila mà chưa dùng được, mà bệnh nhân cần lọc máu ngay th́ bệnh  viện sẽ gắn một ống tạm gọi là Catheter, tức là nối hai ông cao su có khóa đậy và gắn tại cổ để nối liền với động mạch từ tim.. Cách này cũng được dùng một khi không lấy được máu từ các ống Fustila tại cánh tay.

 

 

Peritoneal Dialysis ?

Đây là một phương thức rửa thận, bện nhân phải đục một lỗ ở bụng và gắn vào đó một bộ phận để rửa thận.. Mỗi ngày, cứ cách nhau 6 tiếng, phải bơm vào trong bụng một dung dịch để rửa thận và lấy chất dơ ra.. Ống này được nối làm hai ống nhỏ, một ống để làm thoát các chất nước dơ, và một ống để bơm dung dịch rửa thận, trông giống như bịch nước biển.. Cách này có thể làm bất cứ nơi nào, trong pḥng làm việc, trong xe hay ở nhà.. Muốn đi đâu xa, chỉ cần mang theo các bịch dung dịch đủ dùng..

 

Khi Bác Sĩ Lien hỏi tôi tại sao không chọn phương thức Peritoneal Dialysis này, vừa không phải lệ thuộc với bệnh viện, vừa rẻ tiền, th́ tôi trả lời, phương thức này khiến cho tôi cảm tưởng như một người tàn phế, suốt ngày làm việc này.. tôi là boss của một Công Ty mà lúc nào trong văn pḥng cũng đeo bịch nước th́ không tốt cho tôi, thà rằng tôi vào bệnh viện 3 lần một tuần, không ai biết ... và để trả nợ đời..

 

 

Hemo-Dialysis ? 

Đây là một thận nhân tạo được chế ra với tác dụng là lọc nước và chất dơ dư trong cơ thể con người bệnh.

.                

Mô h́nh sự chuyển vận của máy lọc máu

 

Và cuộc đời tôi bắt đầu.. khốn nạn với căn bệnh, mỗi tuần 3 ngày hai, tư, sáu, tay cầm cái giỏ đựng mấy miếng trái cây, vài cái bánh, cuộn truyện.. lẽo đẽo lên xe bus Handydraf, dành riêng cho người tàn phế, chở đến bệnh viện và đón về.. Ôi những ngày tung hoành ngang dọc, nay Âu mai Á .. c̣n đâu nữa, mang tâm trạng tàn phế của một cánh chim bị gẫy cánh, đang cố lết về một nơi để t́m chỗ sống cho hết kiếp người, mà tạo hóa đă an bài..

 

Trước khi vào ghế lọc máu, theo thông lệ, bệnh nhân phải cân, v́ khi bị thận hư, việc đi tiểu cũng sẽ bị hạn chế, có người cả tháng không đi tiểu được, chất dơ, sẽ đọng trong máu, nước dơ, sẽ ḥa trong máu và làm bệnh nhân sẽ lên cân trông thấy.. sự lên cân này, chính là độ nước dơ không thoát ra ngoài, và nhờ máy lọc, sẽ rút số lượng nước ra tương đương với trọng lượng của nước dư ra.. Thí dụ lúc đó, b́nh thường tôi cân nặng 75kg, và khi đi lọc máu, th́ thành 79kg, nghĩa là có 4kg nước dư, và y tá sẽ setup máy để rút ra 4kg nước dơ trong ṿng 4 tiếng, và sau 4 tiếng lọc, khi cân lại, sẽ chỉ c̣n khoảng 75kg đúng vời trọng lượng thật của ḿnh..

 

Những ngày đầu, tôi ..ngoan ngoăn "thành thật khai báo", cho Y tá biết đúng cân lượng của ḿnh.. nhưng chính v́ sự thật thà đó đă hại tôi v́ vào những phút chót của lần lọc máu, đôi khi nước dơ chỉ khoảng 3kg9 mà Y tá setup là 4kg, nên 100gr nước dơ đó, được rút ra với bao đắng cay.. là v́ rút qúa độ nước trong máu, khiến cho trong máu có những khoảng trống và hậu qủa là những cơn vọp bẻ khủng khiếp kéo đến, tôi quặn ḿnh rên la mà Y tá không giúp được ǵ.. Với sự hướng dẫn bằng kinh nghiệm đời mà các bệnh nhân khác truyền lại, khuyên tôi nên khai bớt một chút để tránh vọp bẻ, và một khi đă bị vọp bẻ, th́ pha ngay một gói bột chiken broth với nước nóng, uống một ly nhỏ, th́ cơn vọp bẻ sẽ tan đi.. Tôi nhớ đời với những cơn quằn quại này..và sợ hăi việc lọc máu như một cơn ác mộng...

 

V́ bệnh viện không thể cung cấp đủ chỗ cho việc lọc máu, nên đă có một chương tŕnh lọc máu tại nhà, và bệnh nhân phải có một người thân phụ giúp (và được huấn luyện). Bệnh nhân được lọc máu khi họ ngủ, máy sẽ chạy chậm hơn và lâu hơn.. Khi được chấp thuận theo chương tŕnh này, sẽ có chuyên viên đến tận nhà để gắn hệ thống điện riêng, gắn ống thoát nước riêng.. và căn nhà sẽ được thông báo là.. không bao giờ bị cúp điện, cúp nước.

 

Khi đi lọc máu có phải uống thuốc không ?

Bên cạnh đó vẫn phải dùng thuốc, v́ thận hư, sẽ làm cao máu.. th́ một viên thuốc cao máu thêm vào.. và nếu thiếu calcium, th́ trước mỗi bữa ăn, phải nhai 2,3 viên Tumb (calcium) nếu không, cơ thể sẽ hút chất calcium trong xương và tạo bệnh ṃn xương.. Chưa hết, khi thận không hoạt động, chất hemoclobine (hồng huyết cầu) bị giảm, th́ phải chỉnh bằng những mũi chích thuốc Aranasep, mà mỗi mũi chích, gía vào khoảng 4 hay 500đô la. Tựu chung, khi đi lọc máu sẽ tốn kém rất nhiều, gía trung b́nh khoảng 600$00 cho mỗi lần lọc máu, chưa kể tiền thuốc.. tính ra khoảng gần 100,000$00 hàng năm, riêng cho việc lọc máu và khoảng 25,000$00 cho tiền thuốc mà chính phủ tài trợ..trong khi cá nhân tôi chỉ phải trả có 600$00 tiền bảo hiểm sức khỏe cho mỗi năm… Ôi Canada ơi ! nền y tế của bạn thật tuyệt vời, nếu không.. c̣n ǵ để sống tiếp nữa..

 

Trước vấn đề này, Cơ quan y tế Canada đă khuyến cáo là bệnh nhân nên đi thay thận.. và đây là giấc mơ của những người đi lọc máu.. Nếu thay thận, vừa giúp cho bệnh nhân có một cuộc sống b́nh thường, vừa giúp cho cắt giảm chi phí y tế mỗi năm khoảng 100,000 đô, mà trong khi, chi phí thay thận, chỉ tốn kém khoảng 50-60,000$00 cho một lần thay thận.. Nhưng vấn đề chính, lấy thận ở đâu để thay.. ?

 

Chờ thận người chết…

Những người đi lọc máu, đều được xếp vào một danh sách chờ đợi, khi có người chết mà họ lúc sinh thời, muốn hiến các bộ phận trong cơ thể như tim, gan phẩi, thận lá lách.. v.v th́ ngay sau khi người đó chết, các bộ phận trên được lấy ra và bỏ vào trong dung dịch cất giữ... một trái thận cắt ra như vậy, để được 48 giờ.. và trong 48 giờ đó, phải đi t́m coi trái thận đó match với ai trong danh sách.. Danh sách được xếp theo các loại máu và theo thứ tự thời gian, ai vào danh sách trước, người đó ưu tiên.. Và người nào được chọn, phải vào ngay bệnh viện để giải phẩu ghép thận. Thường thường, bệnh viện dấu kín các information về chủ nhân của trái thận, không cho biết thận đó là của nam hay nữ, sắc dân nào..Riêng tại tỉnh bang BC, danh sách chờ đợi cho việc ghép thận khỏang 500 người, và trung b́nh chờ đợi từ 8 năm .. th́ may ra được gọi..

 

Xin thận của người sống..

Đây là hy sinh của một người để cứu mạng một người.. và chương tŕnh này gọi là living donor và được chính phủ khuyến khích.. Người cho thận, dù chỉ c̣n 1 thận, họ vẫn sống một cuộc sống b́nh thường..

 

Sau hai năm lọc máu, tôi tưởng cuộc đời sẽ tàn theo bóng đêm th́ bà Chị thương yêu từ Việt Nam qua thăm, thấy cậu em tàn tụy đă hy sinh và cho em một trái thận, và cuộc ghép thận thành công..

 

Thủ tục khá chi tiết, từ lúc bảo lănh từ Viet Nam sang, thử rất nhiều test để bảo đảm trái thận thật hạp và tốt th́ Bác sĩ mới nhận, quan trọng nhất là hạp loại máu và các cell… và Bác sĩ phải bảo đảm về mọi mặt y khoa để người cho thận không bị trở ngại về sau.. Muốn được bảo lănh từ Việt nam hay từ bất cứ nước nào sang, việc đầu tiên, người cho phải đi khám tại nơi ḿnh trú ngụ, nhờ Bác sĩ chuyên khoa về thận và cho biết ư định của ḿnh, sau khi có kết qủa khám thận, gửi kết qủa cho cơ quan phụ trách việc ghép thận, như tại BC Canada là BC Transplant Society, nơi đây họ duyệt xét xem kết qủa và coi có hạp với người nhận không (một cách tổng quát), nếu hội đủ điều kiện, họ sẽ cấp cho một thư mời qua Canada để khám nghiệm (họ không tin kết qủa khám nghiệm tại VN), mọi chi phí di chuyển, đều do bệnh nhân chịu, ngoại trừ chi phí khám nghiệm tại Canada.

 

Sau khi khám xong về mặt y khoa, người cho thận phải trải qua hai phần test, một với Bác sĩ tâm lư, họ muốn chắc rằng, nguyên nhân cho thận đến từ đâu ? v́ t́nh thương ? sị sự ép buộc ? hay v́ mua bán trao đổi.. Nếu lư do không rơ ràng, sẽ bị loại ngay.. Và c̣n gặp một nhà xă hội nữa (Social worker) cũng với những câu hỏi..vớ vẩn, họ muốn biết tâm trạng của người cho thận là thế nào, hoàn cảnh xă hội ra sao ? Tất cả buổi phỏng vấn này đều riêng tư và không có một người thân liên quan tới người nhận hiện diện, để bảo đảm người cho không bị một áp lực nào..

 

Sau khi thủ tục hoàn tất, việc giải phẫu được sắp xếp cho cả hai, cùng ngày, người cho mổ trước, lấy thận ra khoảng 3 tiếng và mổ người nhận để ghép thận vào trong cuộc giải phẫu kéo dài khoảng 6 tiếng.

 

Trước đây, vết mổ người cho rất lớn, vết mổ dài 26 cm, chỗ ba sườn để cắt thận ra.. và phải đánh thuốc mê bằng cách tiêm vào tủy sống.. nhưng ngày nay, khoa học tiến bộ hơn, chỉ cần đục 3 lỗ nhơ và rạch một đường nhỏ nơi bụng dưới và cho máy hút trái thận ra.. và người cho chỉ nằm bệnh viện 2 ngày,so với 5 ngày như các trưốc đây, trong khi người nhận phải nằm trong bệnh viện khoảng 7 ngày.. ngày đầu tiên, theo dơi rất kỹ, cứ mỗi tiếng lại lấy máu một lần để theo dơi độ creatinine lên xuống như thế nào...

 

 Thận người cho được lấy ra

====>

 

Ghép thận

Trái thận mới ghép vào, nằm ở vị trí nào trong cơ thể ?

Xin thưa, vết mổ rất nhẹ, ở cạnh háng và qủa thận mới ghép sẽ nằm giữa thận cũ và bọng đái (blender), hai trái thận cũ vẫn để nguyên, không lấy ra..

 

 

Việc ghép thận xong, không phải là hết.. Và cả cuộc đời c̣n lại, vẫn phải uống thuốc để chống lại sự thải ra của cơ thể. V́ trong cơ thể con người, chất bạch huyết cầu hay chất kháng tố luôn luôn chống lại các vật lạ xâm nhập để bảo vệ cơ thể.. Và cơ thể sẽ t́m cách thải trái thận mới ra, v́ nghĩ đây là vật lạ.. (ngu thế :-) . Do đó, người được ghép thận mới suốt đời phải uống các loại anti-reject, mục đích của loại thuốc này, là làm yếu bạch huyết cầu, để bạch huyết cầu không thể đánh phá trái thận mới ghép.. Đôi khi, cơ thể yếu, trái thận ghép vào có thể bị thải ra.. Ngày nay, khoa học đă tiến bộ, có thể dùng thuốc để giữ thận lại.. Có thể nói, việc ghép thận khó 1 th́ việc giữ thận khó 10 và tốn kém thuốc rất nhiều..

 

 

      

Vị trí trái thận mới trong cơ thể người nhận - hinh 1, cuống thận chưa được nối - h́nh 2, thận mới đượ nối với các mạch máu và bladder

 

Sau khi ghép thận, hàng tháng người ghép thận phải đi thử máu và đến trung tâm y khoa dành riêng cho người ghép thận để được Bác sĩ theo dơi..và uống thuốc rất nhiều, đặc biệt là các loại thuốc để chống lại sự đào thải của cơ thể.

 

Thận ghép sẽ giữ được bao nhiêu lâu ?

Tùy theo từng người, có thể bị reject sau 1 năm, có thể giư được 20 năm.. trung b́nh 7,8 năm tùy theo người đó bị hư thận v́ lư do ǵ ? Một trong những lư do làm hư thận là chất kháng tố IGA, tự tiêu hủy thận mà đến nay khoa học chưa t́m ra thuốc trị..

 

Bệnh hư thận sẽ đưa ra một side effect và sinh ra bệnh tiểu đường th́ bệnh thận này không đến nỗi nguy, Chứ c̣n v́ bệnh tiểu đường mà làm hư thận, sẽ đưa đết hậu qủa nặng hơn là mù mắt..

 

Trái thận mà tôi ghép cách đây 8 năm lại hư.. , chất creatinie lại cao rồi...bây giờ lại quay lại con đường cũ, và bắt đầu lại từ đầu.. Ôi ! cái hạn của tôi sao cứ kéo dài.. có lẽ sao bệnh tật năm nay chiếu cung Mệnh chăng ???

 

Viết trong những ngày chuẩn bị thay thận lần thứ hai trong đời...

 

Lê Nguyên Vũ